Ta strona używa cookie. Dowiedz się więcej o celu używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

WYSZUKAJ
WYSZUKAJ CZASOPISMO
 
http://www.wuj.pl/page,kat,katid,207,strona,Nowosci.html
Strona główna > Humanistyka > Historia, archeologia > Życie codzienne pod rządami Stalina :
Życie codzienne pod rządami Stalina

Sheila Fitzpatrick

Życie codzienne pod rządami Stalina (brak głosów)

Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku
Przekład Joanna Gilewicz
Seria :

Historiai

ISBN: 978-83-233-3321-0
rok: 2012
format: A5
stron:440
oprawa: miękka
język publikacji: Polski / Polish
Wersja papierowa chwilowo niedostępna !
 

Opis Książki :

Jedna z najbardziej znanych badaczek okresu radzieckiego pisze o tym, jak wyglądało życie pod rządami Stalina w latach trzydziestych – w szaleńczej, heroicznej i tragicznej dekadzie kolektywizacji, wymuszonej industrializacji i czystek […]. Były to lata niewyobrażalnych cierpień i okrucieństwa, a zarazem idealizmu – tę surrealistyczną mieszankę autorka ukazuje z podziwu godną znajomością rzeczy.
Foreign Affairs   

Znakomita praca – wciągająca, dobrze napisana, świetnie udokumentowana i bardzo potrzebna […]. Wzór rozwagi i rozsądku.
Abraham Brumberg, The Nation   

Mamy przed sobą pionierskie studium codziennego życia pod rządami Stalina, napisane przez wybitny autorytet w dziedzinie współczesnej historii Rosji. Skupiając się na mieszkańcach miast, Fitzpatrick pokazuje dramatyczne zmiany warunków życia i codziennych zachowań, jakie nastąpiły w okresie „rewolucji stalinowskiej” na początku lat trzydziestych. Po likwidacji wolnego rynku braki żywności, odzieży i innych towarów konsumpcyjnych przybrały charakter endemiczny. Wskutek napływu chłopów uciekających z kolektywizowanych wsi największe miasta stanęły w obliczu ostrego kryzysu mieszkaniowego – całe rodziny żyły latami stłoczone w komunałkach. Był to czas niedoborów, przeludnienia, niekończących się kolejek i rozbitych rodzin, w którym pusto brzmiały składane przez władze obietnice przyszłej socjalistycznej obfitości. Czytelnik dowiaduje się o działaniu biurokracji państwowej, która zmieniała codzienne życie w koszmar, i o sposobach, jak zwykli obywatele próbowali ją obchodzić. Książka mówi też o służbie bezpieczeństwa, zajmującej się ciągłą inwigilacją obywateli i o falach terroru, od czasu do czasu wstrząsających społeczeństwem, jak wielka czystka 1937 roku. Odwołując się do licznych źródeł archiwalnych, dostępnych historykom dopiero od niedawna, autorka przedstawia prawdziwą, pasjonującą opowieść o zwykłych ludziach, którzy starali się żyć normalnie w ekstremalnie trudnych warunkach.

PATRONAT MEDIALNY


Recenzje i komentarze :

Chaos stalinizmu

Literatura dotycząca okresu stalinizmu nie jest na polskim rynku wydawniczym zjawiskiem wyjątkowym. Nieustanne wznawiane są zarówno literackie świadectwa polskich i rosyjskich autorów opisujące tę epokę, jak i szersze opracowania, m.in. znakomita zbiorowa biografia pisarzy uwiedzionych ideą komunizmu autorstwa Marci Shore, „Kawior i popiół”. Perspektywa obecna w jedynej przetłumaczonej na język polski pracy australijskiej sowietolożki Sheili Fitzpatrick nie pogłębi w żaden sposób wiedzy czytelnika zainteresowanego tym tematem, ale może stanowić przydatną ramę porządkującą znane już historie.

 

„Życie codzienne pod rządami Stalina” jest socjologicznym zapisem zmagań mieszkańców rosyjskich miast z narzuconym im nowym rewolucyjnym porządkiem. Autorka koncentruje się na latach trzydziestych XX wieku, okresie kiedy władza przywódcy coraz wyraźniej się centralizuje, a zwykłych ludzi dotyka największa fala terroru. Państwo, które stosowało cenzurę i w brutalny sposób hamowało swobodną ekspresję poglądów, paradoksalnie pozostawiło po sobie dokumenty, za pomocą których autorka może drobiazgowo zrekonstruować nastroje, które panowały w społeczeństwie. Akta NKWD, listy przechwytywane przez cenzurę oraz te skierowane bezpośrednio do partyjnej góry, kiedyś służyły za instrument kontroli, dziś są zaś znakomitym źródłem badawczym dla historyków społecznych.

 

Fitzpatrick nie koncentruje się na żadnej wybranej grupie ludności, stara się pokazać jak z wyodrębnionymi przez nią problemami – aprowizacji, zamieszkania, edukacji, inwigilacji i relacji z rodziną – radzili sobie wszyscy obywatele nowo powstałego państwa. Za francuskim socjologiem i filozofem Michelem de Certeau stara się z licznych, dostępnych jej źródeł pisanych wyodrębnić różnorodne taktyki, „marginesy wolności”, po których poruszali się mieszkańcy Związku Radzieckiego. Deklarowana bezbronność wobec władzy jest jedną z takich taktyk, ukierunkowanych na utrzymanie wszechobecnego państwa z dala od siebie. Prywatnie jednak każda z grup społecznych radziła sobie z propagandą i terrorem na różne sposoby: czytając prasę pomiędzy wierszami, tworząc czastuszki, wierszowane piosenki wyśmiewające zarówno lokalnych urzędników jak i elitę władzy, manipulując swoją tożsamością i wykorzystując w walce o byt atmosferę politycznej nagonki do własnych, przyziemnych celów.

 

Autorka nie ocenia żadnej z opisywanych przez nią postaw, wskazując na chaos stalinowskiej polityki ukierunkowanej na industrializację i militaryzację, związane z tym radykalne zubożenie społeczeństwa oraz niejasny stosunek do tak zwanych bywszych ludiej, to znaczy elementów niepożądanych w nowym komunistycznym świecie. Forsowana przez nią opinia jest taka, że to niezwykłe warunki społeczne doprowadziły do niespodziewanych postaw i nie można przyłożyć do nich żadnego uniwersalnego kryterium etycznego.

 

Książka jest typowym socjologicznym opracowaniem, w którym dane statystyczne poparte są pogłębionymi narracyjnymi przykładami. Rozległość tematu nie pozwoliła autorce na to, by napisać więcej o konkretnych przypadkach, co w przeciwieństwie do bohaterów pracy wspomnianej wyżej Marci Shore, czyni cytowanych przez nią ludzi postaciami mającymi jedynie obrazować typowe zachowania. Jednak dla studentów i naukowców społecznych praca Fitzgerald stanowić cenne kompendium wiedzy na temat epoki

xiegarnia.pl

Portal Historyczny polish.history.pl

 

05 kwiecień 2013

Życie codzienne pod rządami Stalina. Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku (recenzja)

Sheila Fitzpatrick w opublikowanej staraniem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego książce Życie codzienne pod rządami Stalina. Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku w oryginalny sposób ujmuje problematykę badań nad codziennością. Idąc na przekór standardowym ujęciom koncentrującym się na sferach wymykających się kontroli państwa, życie codzienne traktuje jako obszar  „codziennych interakcji, które na swój sposób zawsze zakładają udział państwa”.

Sheila Fitzpatrick, autorka książki Życie codzienne pod rządami Stalina, jest amerykańską sowietolożką, aktualnie wykładającą w Uniwersytecie w Chicago, znaną z czynnego uprawiania historii społeczno kulturowej oraz z narracji prowadzonych z perspektywy „zwyczajnego” człowieka. Anglosaskiemu czytelnikowi znana jest z kilku monograficznych opracowań epoki stalinizmu, takich jak Education and Social Mobility in the Soviet Union, The Cultural Front. Power and Culture in Revolutionary Russia oraz Stalin's Peasants: Resistance and Survival in the Russian Village after Collectivization.

Recenzowana praca, stanowiąca podsumowanie wcześniejszych wysiłków badawczych autorki po raz pierwszy wydana została w 1999 r. Opublikowane staraniem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego jej polskie tłumaczenie stwarza doskonałą okazję do zapoznania się z inspirującą twórczością naukową stypendystki Fundacji Mellona również polskim badaczom i studentom kierunków humanistycznych, zainteresowanych zwłaszcza problematyką codzienności.
Już w słowie wstępnym autorka przedstawia bowiem dość nietypową definicję życia codziennego, które postrzega jako „codzienne interakcje, które na swój sposób zawsze zakładają udział państwa”. Jest to ujęcie idące na przekór standardowym badaniom nad codziennością, szukającym w życiu ludzkim przede wszystkim tego co ma z państwem mało wspólnego. Oczywiście badacz społeczeństw socjalistycznych może słusznie argumentować, że wpływ państwa na praktykę życia codziennego był zbyt duży by go pominąć, czym innym jest jednak ukazywanie wpływ jednego aspektu rzeczywistości na drugi, a czym innym rezygnowanie z pewnych tematów na rzecz innych.
Najwięcej wspólnego z klasycznymi ujęciami tematu mają rozdziały Ciężkie czasy oraz Problemy rodzinne podejmujące kwestie warunków mieszkaniowych, stosunków między małżonkami oraz strategii zdobywania różnego rodzaju dóbr w warunkach gospodarki niedoboru. W rozdziałach tych podejmowane są tematy niewątpliwie należące do życia codziennego, na które miały także wpływ działania państwa. Proporcje zostały zachowane, choć narracja prowadzona jest raczej z perspektywy władz oraz jej sukcesów i niepowodzeń w „misji modernizacyjnej”.
Fitzpatrick wiele miejsca poświęca również analizie różnego typu kontaktów zwykłych obywateli z przedstawicielami władzy, oraz ich wzajemnym relacjom (rozdział Rozmowy i ich słuchacze). Opisy podsłuchiwanych rozmów, prowokowanych przez władze debat publicznych, obywatelskich listów do funkcjonariuszy partii oraz wyrażającego krytyczny stosunek do rzeczywistości humoru, przedstawiają obraz opinii publicznej w kraju, o wyjątkowej niezgodności deklarowanego pełnego wpływu obywateli na władzę i realnej arbitralności poczynań decydentów. Ta część książki realizuje w największym stopniu zakreślony przez definicję Fitzpatrick temat życia codziennego.
W kolejnych rozdziałach pracy (Czarodziejki obrus oraz Skrzywdzeni i pokrzywieni) amerykańska badaczka prezentuje historię społeczną uprawianą strukturalnie, operującą takimi podmiotami zbiorowymi jak klasy i warstwy. Autorka przedstawia w nich kolejno tych obywateli radzieckich, którzy byli przez państwo faworyzowani i dyskryminowani. W narracji można wprawdzie znaleźć cytaty przedstawiające jednostkowe doświadczenia obu grup społecznych, ale zasadniczym tematem jest wpływ państwa na restrukturyzację społeczeństwa. Choć w tych częściach trudno odnaleźć przykłady konkretnych codziennych interakcji, to jednak  stanowią one ważny kontekst dla podejmowanych przez autorkę badań.
Także, interesujący skąd inąd rozdział Poniedziałkowe pałace, nie podejmuje kwestii życia codziennego. Jest raczej studium typowym dla historii mentalności. Autorka analizuje hierarchie ideałów zachowania kulturalnego, do którego dążyli przedstawiciele różnych warstw, opisuje bohaterów radzieckiej wyobraźni zbiorowej oraz podzielaną przez ideologów i zwykłych ludzi wiarę w możliwości dowolnej zmiany człowieka. Całość pokazuje jak pod wpływem państwa i obowiązującej ideologii, zmieniał się sposób postrzegania rzeczywistości społecznej przez obywateli radzieckich.
Wreszcie rozdziały Partia ma zawsze rację, oraz Czas grozy są przykładami klasycznej historii politycznej. Pierwszy opisuje synchronicznie cechy strukturalne władzy, drugi jest głównie kroniką wydarzeń. Obu fragmentom nie można odmówić wartości informacyjnej i interpretacyjnej, ale ich treść nawet przy poczynionych przez autorkę zastrzeżeniach nie wpisuje się w temat książki. Jakkolwiek traumatyczna nie byłaby dla rosyjskiego społeczeństwa wielka czystka, to nie stanowi ona przedmiotu historii codzienności, po pierwsze dlatego, że dotyczyła mimo wszystko małej części społeczeństwa, a po drugie dlatego, że niejako z definicji była czymś bardzo „niecodziennym”.

Analizując tematykę poszczególnych rozdziałów trudno się oprzeć wrażeniu, że książka jest podsumowaniem wcześniejszych prac autorki, a tytuł próbą znalezienia etykiety na tyle ogólnej by pomieściła znaczny zakres podejmowany przez Fitzpatrick tematów. Można więc uznać, że o zawartości książki więcej mówi podtytuł Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku.
Polski czytelnik z łatwością zauważy, że książka jest napisana przez Amerykankę i dla Amerykanów. Objawia się to w wyborze takiej tematyki, która dla obywatela USA jest oryginalna i pomijaniem tego co w społeczeństwie rosyjskim jest dla niego znajome. Mamy więc długie opisy nieformalnego sektora gospodarki w tym szczególności „błatu”,  które dla mieszkańca byłego demoludu są oczywiste, jako utarte kulturowo zjawiska „załatwiania” i „znajomości”. Brakuje natomiast takich ważnych dla codzienności spraw jak na przykład: status dziecka i osób starszych, zwyczaje kulinarne, formy higieny osobistej czy sposoby spędzania wolnego czasu.

Życie codzienne pod rządami Stalina, zostało napisane w widoczny sposób z perspektywy współczesności postrzeganej jako efekt rozwoju cywilizacyjnego. W narracji często można spotkać wyrażenia typu: „wtedy jeszcze nie było”, „w tamtych czasach brakowało”,  „było mało rozwinięte”. Jest to specyficzny rodzaj anachronizmu, który nie objawia się w błędach faktograficznych, ale w przyjętym punkcie widzenia. Fitzpatrick ocenia przeszłość z perspektywy teraźniejszości oraz imputuje aktorom historycznym doświadczenie rzeczywistości radzieckiej tak jakby ich potrzeby i aspiracje życiowe były kształtowane w czasach dzisiejszego (amerykańskiego) dobrobytu.
Pomimo wszystkich powyższych zastrzeżeń, przy uwzględnieniu społecznego kontekstu wydania książkę trudno ocenić negatywnie. Jest syntezą dotychczasowych badań autorki. Przedstawia w dobrze przemyślanej konstrukcji, widzianą z interesującej dla Amerykanina perspektywy całość radzieckich stosunków na linii władza - społeczeństwo. Jest napisana w sposób wyważony i wyczerpujący, a podawane informacje nie są nigdy pozbawione interpretacji.
Dla polskiego czytelnika, pamiętającego rzeczywistość socjalistyczną lub posiadającego na jej temat wiedzę czerpną z polskiej historiografii, książka Sheili Fitzpatrick, będzie miała funkcję wydania popularnego, przypominającego pewne istotne cechy społeczeństw socjalistycznych i podającego konkretne informacje o jego wersji prototypowej czyli Rosji Radzieckiej. Wydaje się jednak, że profesjonalni sowietolodzy powinni raczej sięgnąć do poprzednich, bardziej szczegółowych prac amerykańskiej historyczki.

S. W.

Kim był Pawlik Morozow i dlaczego wszystkie dzieci w Moskwie chciały iść jego śladem? Ile czasu wymagało znalezienie w sklepie pary zimowych butów dla dziecka? Dlaczego większość niezadowolonych z życia Rosjan zdobywała się co najwyżej na napisanie anonimowego listu do władz? O tym i wielu innych aspektach życia w sowieckiej Rosji pisze australijska sowietolożka Sheila Fitzpatrick w “Życiu codziennym pod rządami Stalina”. To opowieść o pozostającym na zawsze w kategorii marzeń nowym, idealnym i bezklasowym świecie, w którym ziści się baśń o czarodziejskim obrusie. I o tragicznych realiach sowieckiej rzeczywistości lat trzydziestych XX wieku: biedzie, głodzie, chronicznych brakach w zaopatrzeniu, wszechobecnych korupcji i poplecznictwie.

Fitzpatrick, która w swoich naukowych badaniach koncentruje się na historii społecznej Związku Radzieckiego, postanowiła przeanalizować tysiące stron materiałów źródłowych (wspomnień, gazet, fachowych opracowań), aby dać nam obraz życia codziennego mieszkańców w mrocznej epoce stalinizmu. Znana ze swojego nowatorskiego podejścia do badań autorka ewidentnie ucieka od opisywania wydarzeń z perspektywy politycznej. Stara się za to uchwycić zmiany społeczne, jakie zachodziły w stalinowskiej Rosji i pokazać je z perspektywy konkretnych obywateli lub ich grup.Fitzpatrick zaczyna od opisania wszechobecnej biurokracji i obecności organów państwowych w życiu obwateli. Później analizuje problemy życia codziennego, na jakie napotykał typowy mieszkaniec Moskwy – przede wszystkim kłopoty mieszkaniowe i braki w zaopatrzeniu – zderzając je z wizją przyszłej obfitości i szczęśliwości, którą kreśliła propaganda. Szeroko opisuje głębokie podziały klasowe sowieckiego społeczeństwa, w którym rządząca elita zaopatrywała się w niedostępnych dla zwykłych zjadaczy chleba specjalnych sklepach, a mając wpływowego protektora i możliwości ewentualnego “odwdzięczenia się” można było pomyślnie załatwić praktycznie każdą sprawę. Końcowe rozdziały dotyczą wpływu, jaki na sowieckich obywateli miał wszechobecny terror, ze szczególnym uwzględnieniem wielkiej czystki pod koniec lat trzydziestych. Wszystkie opisywane kwestie autorka stara się widzieć w szerokiej perspektywie funkcjonowania całych grup społecznych i zachodzących w nich przemianach.

Położenie nacisku na kwestie socjologiczne sprawiło jednak, że po lekturze miałem wciąż pewien niedosyt i wrażenie, że książka powinna być jednak trochę bardziej szczegółowa. Na przykład pomimo, że wielokrotnie mówi się w niej o pieniądzach, nie dowiedziałem się, ile realnie zarabiał przeciętny robotnik w fabryce, jaki był jadłospis jego rodziny, czy jak “ludzie radzieccy” spędzali wolny czas. Z drugiej stony trzeba przyznać, że poruszana tematyka jest tak szeroka, że pełne kompendium wiedzy dotyczącej życia codziennego za czasów Stalina zajęłoby wiele opasłych tomów.

Do kilku spraw można mieć jednak zastrzeżenia bez względu na to, do kogo kierowana jest książka i jaką perspektywę przyjęła autorka. Po pierwsze wprowadzający w błąd polski tytuł. Okres stalinizmu to nie tylko lata trzydzieste, o których opowiada książka, ale także lata czterdzieste i początek pięćdziesiątych – a tych publikacja Fitzpatrick nie obejmuje. Co prawda podtytuł “Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku” doprecyzowuje, że chodzi o jedną dekadę, ale mimo wszystko – wyszło niezbyt fortunnie. Po drugie, tytuł sugeruje kompleksowość opracowania jeśli chodzi o grupy społeczne, tymczasem autorka opowiada jedynie o mieszkańcach miast, najczęściej Moskwy. Nie dowiemy się z niej na przykład jak wyglądało życie mieszkańców radzieckiej wsi (choć w niektórych momentach autorka wspomina o chłopach, zawsze jednak w kontekście “miejskim”, czyli najczęściej pisząc o dostawach żywności czy emigracji ze wsi do miast). W przedmowie Fitzpatrick wszystko to uściśla (i np. odsyła do swojej innej książki poświęconej sowieckim chłopom), jednak byłoby na pewno mniej mylące dla czytelnika i potencjalnego nabywcy gdyby tytuł brzmiał “Życie codzienne w miastach stalinowskiej Rosji w latach trzydziestych XX wieku” (czemu znacznie bliższy jest tytuł wydania anglojęzycznego). Może się trochę czepiam, ale to w końcu publikacja bardziej naukowa, niż popularna, więc warto trzymać się pewnych standardów. Druga sprawa to literówki – rażą, szczególnie w tego typu książce.

I już mniej w kategorii zastrzeżeń, ale bardziej gwoli informacji: precyzyjny i naukowy styl może zniechęcić niektórych czytelników. Chociażby w tym ostatnim kontekście nie można uciec od porównania pracy Fitzpatrick z inną książką o codziennym życiu w stalinowkiej Rosji, która pojawiła się w ostatnim czasie na polskim rynku – z “Szeptami” Orlando Figes’a. Obie pozycje traktują o podobnej tematyce i bazują po części na tych samych źródłach. Jednak napisane w przystępny sposób “Szepty” będą zdecydowanie łatwiejsze dla przeciętnego czytelnika.

Ogółem to jednak duży plus, że książka Fitzpatrick pojawiła się wreszcie na polskim rynku (jej wydanie anglojęzyczne ukazało się w 1999 roku). Chociaż kierowana jest głównie do specjalistów z pogranicza socjologii i historii, to jednak i historycy-hobbyści znajdą w niej coś dla siebie.

Moja ocena: dla zainteresowanych tematem

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013, s. 397

Klienci, którzy kupili tę książkę kupili również :