Ta strona używa cookie. Dowiedz się więcej o celu używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

WYSZUKAJ
WYSZUKAJ CZASOPISMO
 
http://page,produkt,prodid,3228,strona,Czlowiek_yakuzy,katid,265.html
Strona główna > Humanistyka > Historia, archeologia > Poskromienie samurajów :
Poskromienie samurajów

Eiko Ikegami

Poskromienie samurajów (głosy: 2)

Honorowy indywidualizm i kształtowanie się nowożytnej Japonii
Przekład Justyn Hunia
Seria :

Ex Oriente

ISBN: 978-83-233-3032-5
rok: 2011
format: B5
stron:456
oprawa: miękka
język publikacji: Polski/Polish
Książka dostępna !
Cena brutto 49.88 zł
Cena brutto z rabatem 45.89 zł
 

Opis Książki :

Książka ma pomóc zrozumieć historię Japonii i zmierzyć się z często stawianym pytaniem o to, jak naród, który osiągnął tak wielkie sukcesy w nowoczesnych technologiach, uprzemysłowieniu i zarządzaniu, może preferować sztampowe, kolektywne myślenie i trwać w niezmienności przy jednoczesnym zniechęcaniu do wybujałego indywidualizmu i innowacyjności. Książka zaprzecza temu stereotypowi, wykazując, że indywidualizm jest w Japończyku inherentny, tyle że jego istota i źródła – w porównaniu z „człowiekiem Zachodu” – tkwią gdzie indziej.
(…) O samurajskim honorze i o samurajskich rejteradach z pól bitewnych, o samurajskiej niechęci i chęci do umierania, słynnym harakiri i tym podobnych tematach dowie się zaskakująco dużo nowego nawet uważny czytelnik literatury japonistycznej. I sporo z tego, co wie, zapewne zechce przewartościować i przeformułować.
Z recenzji prof. dra hab. Alfreda F. Majewicza

Przedmiotem analiz Ikegami są szeroko pojęte źródła historyczne, a nie tylko rozprawy na temat ducha samurajskiego, z których większość nie reprezentuje w pełni mentalności warstwy samurajskiej, będąc uwikłana w ideologiczny i polemiczny dyskurs. Autorka przesledziła poszczególne etapy rozwoju struktur społeczeństwa, w którym władze prawowała warstwa wojowników, zwracając szczególna uwagę na powtarzający się proces dezintegracji i reorganizacji, związany z działalnościa silnych jednostek, które potrafiły wprowadzic zmiany także dzięki własnemu uporowi i determinacji.
Z recenzji dr hab. Agnieszki Kozyry prof. UW

Ikegami poddaje analizie państwo japońskie z taką wprawą, że rozwiewają się stare przesądy, a japońska ścieżka rozwojowa, z całą swą odrębnością, zyskuje ujęcie umożliwiające porównywanie jej z innymi doniosłymi przypadkami tworzenia państwa. Cechy charakterystyczne Japonii, które niegdyś wydawały się osobliwościami nieodgadnionej kultury, w kompetentnym ujęciu Ikegami stają się zrozumiałymi konsekwencjami doniosłej transformacji politycznej.
Charles Tilly, Columbia University


EIKO IKEGAMI jest profesorem socjologii na Uniwersytecie Harvarda

PATRONAT MEDIALNY



                             

Recenzje i komentarze :

Eiko Ikegami - „Poskromienie Samurajów”

Tomasz Makólski-Świercz

 

http://histmag.org/?id=6151

 

Jeżeli interesujecie się kulturami Dalekiego Wschodu, to zwróćcie uwagę na jesienną propozycję Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Książka Eiko Ikegami jest prawdziwą gratką dla wszystkich zainteresowanych historią Japonii.

   

Autorka studiowała klasyczną literaturę japońską w Japonii, a tytuł doktorski z dziedziny socjologii otrzymała na Uniwersytecie Harvarda. Jest uznaną i wielokrotnie nagradzaną badaczką społeczeństwa Kraju Kwitnącej Wiśni. Do rąk dostajemy polski przekład jej pierwszej książki, wydanej w 1995 roku, za którą Ikegami otrzymała prestiżową nagrodę Amerykańskiego Stowarzyszenia Socjologicznego (ASA). Bardzo cieszy fakt ukazania się na polskim rynku dzieła tak ważnego dla badań nad strukturą i funkcjonowaniem japońskiego społeczeństwa.

Książka skupia się na analizie mentalności i kultury elitarnej grupy samurajów. Choć stanowili oni jedynie niewielką ilościowo część japońskiej ludności, to ich wpływ na dzisiejsze społeczeństwo japońskie jest ogromny. Wynika to z faktu wyjątkowej i dominującej pozycji klasy wojowników w Japonii średniowiecznej i nowożytnej, a także działań cesarskiej administracji po rewolucji Meiji, kiedy to rządy centralne objęły zmodyfikowanym etosem samurajskim szeroki krąg ludności.

Można rzec, iż celem książki jest walka z popularnym przekonaniem o braku indywidualizmu i całkowitej kolektywności dzisiejszych Japończyków, czerpiących jakoby z tradycji opiewającej przede wszystkim lojalność i samopoświęcenie. Eiko Ikegami stara się przekonać czytelnika, że pierwiastek indywidualności jest u mieszkańców Japonii silny, choć niekoniecznie dostrzegalny na pierwszy rzut oka. Ta sytuacja ma według autorki wynikać ze specyficznych losów klasy samurajskiej. W swej pierwotnej naturze była ona wysoce indywidualistyczna, a dopiero w trwającym setki lat procesie została wzięta w karby posłuszeństwa i lojalności przez władze zwierzchnie.

Autorka rozpoczyna swe rozważania od zdefiniowania kultury samurajskiej jako kultury honoru. Eiko Ikegami nazywa honor „kompleksem kulturowym”, pojęciem funkcjonującym na wielu poziomach jednocześnie. Jest odczuciem i aspiracją wszystkich członków danej kultury, a jednocześnie przywilejem wywyższającym jedną klasę od drugiej. Jednocześnie kultura honoru składa się nie tylko z pojęć i wartości, ale także symbolicznych nośników znaczenia i odczuć, jak rytuały, gust, maniery.

Kult honoru narodził się w Japonii wraz z rozwojem klasy samurajskiej, która pierwszoplanową rolę w japońskiej historii zyskała w późnym okresie Heian (połowa XI wieku–XII wiek). Ten moment dziejowy uczyniła autorka początkiem swej chronologicznej narracji, opisującej przemiany kultury samurajów, klasy wojskowych–właścicieli ziemskich.

Transformację klasy samurajskiej autorka dzieli na trzy etapy: Pierwszy, w którym średniowieczne państwo wojowników, o na poły scentralizowanej strukturze, czerpało swą władzę ze skoordynowanej działalności i pośrednictwa społecznie autonomicznych panów feudalnych. Na tym etapie rozwoju społecznego Japonii konfrontacyjna i egocentryczna kultura honoru została zinstytucjonalizowana we wspólnocie samurajskiej. Za etap drugi Eiko Ikegami uznaje okres przewlekłych wojen XV-XVI wieku (tzw. sengoku jidai, „Wiek Kraju Ogarniętego Wojną”). W tym bowiem czasie średniowieczna postać wasalstwa, czyli sieć luźnie zorganizowanych i społecznie autonomicznych elit posiadaczy ziemskich, została przekształcona w ścisły, hierarchiczny system. Książęta feudalni tego okresu dążyli do zacieśnienia kontroli nad swoimi wasalami, aby stworzyć sprawnie działające machiny wojskowe. Trzecim i ostatnim etapem, przed XIX–wiecznym skokiem w nowoczesność, były rządy Tokugawów. Fundamentem szogunatu stała się jeszcze bardziej rygorystyczna i w wyższym stopniu zorganizowana forma wasalstwa niż to miało miejsce podczas wojen domowych.

W ten sposób niejako dokonuje się tytułowe „poskromienie” samurajów. Ze względnie autonomicznych wasali stają się oni stopniowo elementami zhierarchizowanego wasalstwa biurokratycznego, a z niezależnych właścicieli ziemskich - lennikami swego księcia, którzy bez jego pozwolenia nie mają prawa dziedziczyć swej posiadłości. Charakterystyczna dla samurajów kultura honoru, agresywna i indywidualistyczna, została przeformułowana przez wysunięcie na pierwszy plan porządku i konformizmu. Z drugiej strony, choć samurajska kultura podległa tak gruntownej reorientacji, to jej podstawy pozostały te same, gdyż stanowiły symbol stanowej supremacji samurajów, klasy rządzącej w państwie Tokugawów. Stąd wynika współistnienie wśród japońskich elit dwóch rodzajów dążeń: nastawionego na współzawodnictwo indywidualizmu i zdyscyplinowanego konformizmu. Tym samym, zdaniem autorki, dzisiejsi Japończycy, czerpiąc z tradycji klasy samurajskiej, nie korzystają jedynie z wzorców całkowitej lojalności i kolektywności. Indywidualizm i konkurencja jest silnie zakorzeniona w ich mentalności.

Na zakończenie pozostaje mi gorąco polecić najnowszą propozycję Wydawnictwa UJ. Książka Eiko Ikegami nie jest pozycją łatwą, jej lektura wymaga skupienia, a także pewnego rodzaju obycia z językiem naukowych prac socjologicznych. Mocno osadzona na bazie źródłowej i bogato korzystająca z opracowań badaczy zarówno zachodnich, jak i japońskich, stymuluje czytelnika do własnej analizy i wyciągania wniosków. Rozdział dzieła poświęcony kulturze honoru sprawia, że książka Eiko Ikegami może okazać się nieocenioną pomocą nie tylko dla badaczy dziejów i społeczeństwa Japonii, ale także innych kręgów kulturowych, w których pojęcie to odgrywało ogromną rolę, np. średniowiecznej Europie czy dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych południowych Włoch.

Redakcja: Michał Przeperski

Eiko Ikegami - "Poskromienie Samurajów"

Wiktoria Aleksandrowicz

http://www.konflikty.pl/a,3814,Ksiazki,Eiko_Ikegami_.html

Autorką książki „Poskromienie Samurajów” jest rodowita Japonka, profesor socjologii na Uniwersytecie Harvarda. Już sam ten fakt nakazuje podejść z uwagą do tej pracy. Jak twierdzi sama – nie byłoby jej jednak, gdyby nie pomoc uzyskana z kilku innych ośrodków naukowych. W chwili obecnej jest to jedyna praca Eiko Ikegami wydana w Polsce.

Początkowo sądziłam, że tematem książki jest bardzo ciekawy okres rewolucji Meiji. Jednak moje gdybania były zupełnie nietrafione. Książka przedstawia przemiany w okresie szogunatu Tokugawów. Autorka, aby jej rozważania były pełne, zarysowała obraz wszystkich czynników społecznych, kulturalnych i politycznych mających wpływ na klasę samurajską. Jak już wcześniej pisałam – Eiko Ikegami nie jest historykiem, lecz socjologiem, a jej książka jest wykładem socjologicznym na temat samurajów. Interesująco opisuje również ideę powstania tej książki, czyli obalenie mitu o konformizmie i braku zindywidualizowania japońskiego społeczeństwa. W tomie znajdziemy również wyjaśnienia postaw Japończyków w kontekście historycznym. O tym, że jest to w gruncie rzeczy praca socjologiczna, trzeba pamiętać. Mnie taki temat interesuje, ale nie każdemu miłośnikowi historii musi to odpowiadać.

Autorka z początku skupia się na wyjaśnieniu skąd wzięła się klasa samurajów. Opisuje czynniki ją charakteryzujące, skupiając się zwłaszcza na honorze. Przedstawia jej drogę do przejęcia z rąk starej arystokracji głównego znaczenia w Japonii, a także wyjaśnia ciekawą kwestię, jaką są stowarzyszenia chłopów typu ikki – sojusze wiosek przeciwko ich panom feudalnym. Takie przymierza często miewały oparcie w innych panach feudalnych bądź samych samurajach. Autorka opisała historię jednego takiego sojuszu, który paktował raz z jedną stroną konfliktu, a raz z drugą i w tym samym czasie zmuszał właściciela ziem – arystokratę – do włączenia się w podjęte działania. Bez trudu pod wpływem tej książki może ulec rozproszeniu złudzenie o zupełnym podporządkowaniu wsi feudałom, przynajmniej w okresie Sengoku i wcześniejszym. Zresztą sama Eiko Ikegami ubolewa nad tym, że sojusze ikki zostały zdławione, gdyż mogły być bazą, na której zbudowane zostałoby zupełnie inne społeczeństwo.

W dalszej części poznajemy wpływ szogunatu na społeczność samurajów. Z klasy wolnych wojowników stają się powoli ubezwłasnowolnioną klasą urzędniczo-wojskową. Ciekawym przykładem wyrywania kłów tym samotnym wilkom jest rytuał seppuku. Z aktu woli i wyrazu indywidualizmu stało się tak naprawdę karą śmierci zarezerwowaną specjalnie dla nich. Rytualny sztylet tanto czasem bywał zastępowany nawet wachlarzem, natomiast kaishaku był urzędnikiem państwowym, a nie jak kiedyś – towarzyszem samobójcy. Jego rola także się zmieniła, z osoby zadającej cios łaski stał się wykonawcą wyroku. Podobnie interesująco wyglądała kwestia zemsty – samuraj pragnący krwawego odwetu, aby mógł go zalegalizować i w tym celu musiał uzyskać urzędową zgodę. Gdy mu się powiodło, zostawał wynagrodzony, jednak brak skuteczności był surowo karany.

Już poza główną treścią książki ujęto rozważania na temat wpływu rewolucji Meiji na społeczeństwo japońskie, jednak ta część opracowania mnie bardzo zainteresowała. Daje duże pole do snucia własnych przemyśleń. Zresztą cała książka powoduje chęć własnego formułowania wniosków i osądów. Można o niej powiedzieć, że zmusza do myślenia. Trudno bezrefleksyjnie podejść na przykład do tego, że samuraj oszukujący drugiego, aby być pierwszym, nie czuł się mniej honorowy od innych.

Te wyżej wymienione elementy książki są oczywiście tylko cząstką jej treści. Jednak pokazują, że miłośnik historii może sporo zyskać czytając tą pracę. Oczywistym faktem jest to, iż powinni po nią sięgnąć socjologowie – ponieważ to właśnie do nich jest przede wszystkim skierowana. Co prawda samurajowie nigdy nie byli bardzo liczni w społeczeństwie japońskim, jednak była to zwarta i dosyć jednorodna grupa, a obserwacja jej przemian może być pouczająca i interesująca. Tym bardziej, że przez likwidację statusu samurajów cześć ich dziedzictwa przejęło całe społeczeństwo Japonii.

Książka Eiko Ikegami została wydana nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego w serii Ex Oriente. Ma typową dla tego cyklu miękką, broszurową oprawę, a strony są solidnie klejone. Na okładkę wybrano ciekawe zdjęcie, przedstawiające samurajów i żołnierzy epoki Meiji. Na ilustrację składa się osiem reprodukcji japońskich obrazów z epoki.

Podkreślę jeszcze raz – „Poskromienie Samurajów” nie jest opracowaniem historycznym, ale socjologicznym, choć przyznam: książka jest dobra, a nawet bardzo dobra. Wydaje mi się, że Eiko Ikegami naprawdę włożyła wiele wysiłku w jej napisanie. To widać podczas czytania. Trudno jest kompetentnie zajmować się historią Japonii, nie znając samych samurajów, a jej opracowanie sporo o nich mówi. Zachęcam do zapoznania się z przypisami, znalazło się tam kilka pobocznych, jednak interesujących informacji. Przy okazji autorce udało się pokazać, że Japończycy nie są społeczeństwem termitów i zarówno ich kolektywizm, jak i indywidualizm wynikają z zaszłości historycznych. Są tak samo silne i w zależności od tego, co jest w danej chwili potrzebne, może być bez trudu przez nich wykorzystane.

Kilka słów o honorze

Dariusz Wierzański

 

http://literatki.com/?p=5244#more-5244

 

Jest to książka o świecie honoru.

W centrum dociekań Eiko Ikegami, profesor socjologii na Uniwersytecie Harvarda, sytuują się zawikłane i skomplikowane powiązania między sferą kulturową i polityczną w okresie dominacji samurajów. Ikegami dość szczegółowo przedstawia ewolucję historyczną tej grupy społecznej w dwóch uzupełniających się perspektywach. Czasami robi „zbliżenia” na konkretne przypadki analizy kulturowej (np. słynna zemsta czterdziestu siedmiu rōninów z Akō). Innym razem stara się umiejscowić daną praktykę w szerszym kontekście historyczno-politycznym. Za każdym razem jednak błyskotliwa analiza scala owe „migawki” w spójny obraz rozwoju społecznego samurajów. Przedstawiony przez autorkę świat honoru ma w sobie coś ze spektroskopu, ponieważ pozwala zgłębić i przeanalizować nasze własne pojęcia „ja” i społeczeństwa. Książka Ikegami mówi o trwającym kilka stuleci okresie dominacji samurajów, od początku ery samurajów u schyłku świata starożytnego do tzw. odnowy Meiji w 1868 roku (choć odpowiada też o wpływach samurajskiej kultury na militaryzm japoński okresu I połowy XX wieku [1]).

Jest to książka o narodzinach kultury.

Dokładny moment, w którym status samuraja stał się dziedziczny jest nieznany. Rozmaite wzmianki w literaturze i innych świadectwach z XI wieku i okresu późniejszego wskazują, że już wtedy samurajowie stanowili wyraźnie zarysowaną kategorię społeczną o charakterystycznym stylu życia i obejmującą rody, których organizacja opierała się na zasadzie dziedziczenia. Autorka przytacza kilka prawdopodobnych teorii wyjaśniających pojawienie się klasy samurajskiej. Mogła się ona wyodrębnić ze wspólnot lokalnych poprzez zapożyczenie od wojowniczo usposobionej sąsiedniej ludności nierolniczej quasi-militarnych wzorów zachowania. Możliwe też, że samurajowie osiedlili się w wioskach jako element napływowy. Trzecia hipoteza zakłada, że zamożne miejscowe rody najmowały owych outsiderów, a następnie wypracowały nowy styl przywództwa poprzez przyswojenie sobie ich wojskowego stylu życia i techniki. Wyłonienie się samurajów z lokalnych społeczności starożytnej Japonii dopuszcza, jak się zdaje, różnorodne możliwości historyczne i pozostaje wciąż niejasne.

Jest to książka o dyscyplinie.

Rozwój kulturowy klasy samurajów przebiegał według Ikegami pod znakiem dwóch naczelnych motywów kulturowych: kontroli i zmiany. Od swego zarania militarna kultura samurajów kładła nacisk na dyscyplinę, któremu towarzyszyło oczekiwanie, że honorowi wojownicy będą powściągać swe doraźne pragnienia, by osiągnąć cele długofalowe. Na późniejszym etapie „udomowienia” owa tradycja samodyscypliny uległa daleko idącym przeobrażeniom, wykształcając dyspozycje umysłową sprzyjającą zestrajaniu poczucia tożsamości osobowej z ogólnie przyjętymi celami i obowiązkami społecznymi. Ten sam proces „poskramiania” samurajów pozwolił im jednak zachować agresywny pęd do niezależności, który zrodził się z suwerennej dumy ziemiańskiej elity wojskowej na gruncie średniowiecznej kultury wojowników. Pierwszoplanowa rola honoru, zarówno we współpracy, jak i współzawodnictwie, związana jest z niezwykłym charakterem przemiany Japonii ze średniowiecznego społeczeństwa feudalnego w centralistycznie zorganizowane państwo (era Tokugawa).

Jest to książka o przemocy.

Używanie przemocy na niespotykaną dotąd skalę umożliwiło klasie samurajskiej wkroczenie na główną scenę dziejów Japonii. Ten proces społeczny łączy się z kompleksem kulturowym honoru, śmierci i wojny. W zjawisku tym szczególne znaczenie miała dyspozycja umysłowa, która pchała samuraja do narażenia własnego życia w imię reputacji, a zwłaszcza w imię honoru żołnierza (autorka przytacza liczne przykłady i poddaje je analizie). Gotowość do rozstania się z życiem jest widomym dowodem pojawienia się nowej normy. Dzięki mentalności honorowej, w parze z zawodowym kunsztem wojennym i techniką wojskową – samurajowie uzyskali hegemonię polityczną w Japonii.

Jest to książka o śmierci.

W jednym z ciekawszych rozdziałów Eiko Ikegami skupia się na rytualnym samobójstwie samurajów, analizując je na tle kultury honoru. Niepowtarzalny (i jeden z najbardziej fascynujących do dziś) wytworów kulturowych honorowa śmierć przez seppuku (czyli samobójstwo polegające na rozpłataniu jamy brzusznej), wykształcił się w Japonii wraz z osiągnięciem dojrzałości przez klasę samurajską. Trudno powiedzieć, kiedy i jak narodziła się ta osobliwa praktyka, gdyż najwcześniejsze wzmianki o niej spotykane są wyłącznie w literaturze wojennej. Jej przykład znaleźć można na kartach Hōgen monogatori, opowieści o zamieszkach ery Hōgen z 1156 roku, napisanej przed powstaniem Heike monogatari. Dowiadujemy się z niej, co uczynił wielki wojownik Minamoto no Tametomo, gdy stało się jasne, że zostanie pokonany: rozpłatał sobie brzuch, opierając się o słup swego domostwa. Później, w okresie Tokugawa, samurajowie uznali tę historię za pierwszy odnotowany przypadek seppuku. Autorka analizuje rytuał, podając liczne przykłady, np. Gikeiki (Zapiski o Yoshitsune).

Ikegami ukazuje także konceptualizację systemu wasalnego samurajów jako więzi między zwierzchnikiem (panem) a jego pełnomocnikiem (wasalem). Na tym kroku także czyha śmierć. Ideologia honoru dostarczyła wewnętrznej zasady przewidywalności i wiarygodności regulującej przyszłe interakcje w ramach relacji pan-wasal, a kształtujący się potem zwyczaj samobójczej śmierci nadał konkretny kształt symbolicznej istocie tej relacji. Z jednej strony samuraj-wasal poprzez dobrowolnie zadaną sobie śmierć okazywał dowód swojej suwerennej dumy jako wojownika-posiadacza ziemskiego, z drugiej jednak – z własnej woli oddawał ją do dyspozycji swego pana w zamian za zaufanie i władzę, jakimi ten go obdarzał. Samobójcza śmierć, jak ukazuje autorka, znamionowała nieograniczoną zdolność do stanowienia o własnym losie – do decydowania o własnej śmierci, ale i o własnym życiu. Cała bowiem egzystencja samuraja, jego duma ze zbrojnych wyczynów, jego indywidualność i godność, ukonkretniała się w tej ostatniej godzinie, a owa doskonała manifestacja honoru wieńczyła się osobliwym rytuałem odebrania sobie życia.

Jest to książka o niepokorności. 

W czasach „kraju w wojnie” (sengoku-jidai) samurajowie zachowali tradycje dochodzenia sprawiedliwości na własną rękę i prywatnego rozstrzygania konfliktów, lecz nowe czasy kolidowały z tradycyjnymi sposobami manifestowania swojej autonomii. Zaczęto wprowadzać prawa. I tak pan feudalny Takeda Shingeno (1547) postanowił: „Obie strony sporu winny zostać ukarane niezależnie od podawanych powodów. Atoli ci, którzy wdali się w zwadę, lecz nie dają się wyprowadzić z panowania nad sobą, nie podlegają karze”. Podobnie zastrzegł Chōsokabe Motochika w swoich Stu artykułach (1596), oznajmiając że odtąd „zakazane są wszelkie zatargi i scysje. […] Gdy przepis ten zostanie pogwałcony, obie strony poniosą karę bez względu na to, po której stronie leży racja”. W ten sposób panowie feudalni usiłowali położyć kres powszechnemu stosowaniu jiriki kyūsai (czyli wymierzaniu sprawiedliwości na własną rękę) w rozwiązywaniu konfliktów. Mimo restrykcji sławny wasal rodu Takeda, Naito Shuri, stwierdził, że gdyby spotkała go obraza, złamałby prawo i uśmiercił swoich wrogów, choćby nawet „wszyscy członkowie naszego rodu mieli zostać zakłuci przez pana na śmierć”. Widać zatem, jak konkluduje Ikegami, że etos dumnych i samodzielnych wojowników nie poddał się do końca dyscyplinującym zapędom sengoku daimyō. Zaprowadzenie ładu mogło się odbyć jedynie kosztem ducha walki i honoru samurajów…

Jest to książka o społeczeństwie.

Będąc integralną częścią modelu panowania, samurajowie utrzymywali jednocześnie oficjalny monopol na honor społeczny. Podtrzymywanie hegemonii polityczno-kulturowej nie było jednak dla klasy samurajów zadaniem łatwym, gdyż czuła na sobie presję bojowo usposobionego chłopstwa z jednej oraz bogacących się kupców z drugiej strony. Stawiając czoło zarówno poważnym ograniczeniom finansowym, jak i wyzwaniom rzucanym przez chłopów, samurajowie mieli polityczny obowiązek pielęgnowania poczucia żołnierskiej dumy. W końcu, w okresie Tokugawa, ich codzienna rzeczywistość niewiele miała wspólnego z chwałą wojennych wyczynów, lecz coraz bardziej przypominała bezbarwny żywot biurokratów. Życie przeciętnych samurajów tego okresu, otoczonych wybujałym miejskim konsumpcjonizmem oraz atrakcyjną kulturą mieszczan, naznaczone było licznymi kulturowymi sprzecznościami, które w zmieniającym się społeczeństwie trwały w swej zdeterminowanej politycznie niezmienności. W takich właśnie niesprzyjających okolicznościach dokonała się reorientacja ich tożsamości zbiorowej. Koncepcja honoru w okresie Tokugawa w większym stopniu koncentrowała się na państwie, dostarczając w ten sposób obiektywnych kryteriów oceny honorowego zachowania; z kolei wojowniczy etos agresji został ukierunkowany na rywalizację o tytuły i inne przywileje w hierarchii samurajów. Miecz samurajski zaczął powoli rdzewieć.

Jest to książka o schyłku.

W końcu we wczesnonowożytnej Japonii samurajska kultura honoru podupadła. Nie ulega wątpliwości, że jej intensywność ulegała osłabieniu w miarę jak samurajów okresu Tokugawa wciągnięto w zawikłane procedury biurokratyczne państwa. Ponieważ samurajowie odsuwani byli od życia wojskowego, z którego wyrośli, nie może dziwić fakt, że żołnierski wymiar kultury honoru zaczął odchodzić na daleki plan. Eiko Ikegami w swojej bogatej pracy zaznacza, że rozziew między wyznawanymi ideałami a rzeczywistością ludzkich zachowań nie jest czymś właściwym wyłącznie Japonii. Odnotować należy także, iż nigdy nie dzieje się tak, że przedstawiciele kultury honoru postępują honorowo w każdej sytuacji. Napięcie między pogonią za przyjemnościami, połączoną z niepohamowaną żądzą sławy a opartą na samokontroli ascetyczną dyscypliną mentalności wojskowej było problemem kultury samurajskiej od jej zarania. W końcu nastąpiła całkowita utrata przez kulturę honoru jej społecznego uprzywilejowania na skutek likwidacji przez władze Meiji klasy samurajskiej. Po odnowie Meiji (1868) nowe władze zniosły uprzywilejowany status samurajów, w tym ich dziedziczne pensje i posiadłości ziemskie. Byli samurajowie uzyskali swobodę podejmowania zatrudnienia, natomiast członkowie innych klas otrzymali prawo do obejmowania urzędów publicznych. Wydarzenie to definitywnie zakończyło erę samurajów.

*

Dociekania poświęcone samurajskiej kulturze honoru wymagają ostrożnego zdejmowania kolejnych warstw naszych współczesnych koncepcji honoru i jednostki. Europejskie rozumienie honoru stało się tak „cywilizowane”, że większość z nas nie potrafi zrozumieć, w jaki sposób honor może współistnieć z przemocą. Również nasze spojrzenie na samurajów jest do tego stopnia ukształtowane przez nacisk na cnotę lojalności, że często zapominamy o historiach, w których akty zdrady były motywowane właśnie głębokim poczuciem własnej godności. Europejski sposób patrzenia na kwestie honoru jest bowiem określany kategoriami społecznymi, czyli określoną hierarchią wartości publicznych, co sprawia, że nie jest nam łatwo zrozumieć, iż może on być zarazem zakorzeniony w samym rdzeniu jestestwa jednostki. Nasze pojęcie indywidualności zyskało tak prywatny charakter, że trudno wyobrazić sobie, iż cechujące samuraja poczucie indywidualności może być splecione z równie silnym poczuciem suwerennej władzy. Lektura tej wartościowej pozycji – skierowanej nie tylko do miłośników Japonii i studentów japonistyki, skłania do zastanowienia nad tym problemem.


[1] Np. ustęp z Hagakure wykorzystywany był bardzo często podczas japońskich wojen. Otwierające ten passus sławne zdanie: „Bushidō, czyli droga samuraja oznacza śmierć” było w XX wieku dewizą japońskich militarystów i ultranacjonalistów, ponieważ zwięźle podsumowuje ducha samurajskości. Podczas II wojny światowej motto to zachęcało żołnierzy japońskich do wdawania się w beznadziejne (z punktu widzenia rezultatu) bitwy.

Klienci, którzy kupili tę książkę kupili również :