Czas i opowieść. Tom 1 (głosy: 26)

Anna Kołodziejska
Granice.pl

Jak ważne i doniosłe znaczenie ma przyswojenie na grunt język polskiego kolejnego z dzieł Paula Ricoeura wiedzą nie tylko specjaliści – praktycy i teoretycy z różnych dziedzin nauki, ale także entuzjaści filozofii, pochodzący spoza kręgu akademickiego. Bo choć "Czas i opowieść" posiada status podręcznika, budzi niesłabnące zainteresowanie eksploatatorów XX-wiecznej myśli hermeneutycznej.

Pierwsza część tej monumentalnej trylogii – "Intryga i historyczna opowieść", rozwija i w pewien sposób poddaje próbie czasu refleksje zawarte w "La Métaphore vive". Traktując ów tekst za swoistą bazę, konstrukt dla swej metodologii, Ricoeur formułuje tezę o sprzężeniach, jakie następują między dwoma kategoriami: czasem i opowieścią. Wedle słów francuskiego filozofa „czas staje się ludzkim czasem, jeśli jest narracyjnie wyartykułowany, a opowieść zyskuje swe pełne znaczenie, gdy staje się warunkiem czasowej egzystencji”. Jaki epistemiczny trakt przemierza autor do sformułowania tej myśli? Jedną z konstytuant, na których buduje i od których zaczyna swój dyskurs autor "Symboliki zła" jest odnalezienie powinowactwa strukturalnego, wspólnego rdzenia metafory i intrygi. Sens owej nowatorskiej zupełnie z punktu widzenia dotychczasowych badań znaczeniowej koincydencji obrazowo wyrażałaby figura pomostu, którego przęsła: wyjaśnienie i rozumienie, utrzymywałyby mechanizm semantycznej relewantności za sprawą niestosownego połączenia, syntezy różnorodności, schematyzacji, podobieństwa w ontologicznym sensie metafory i mimesis. Pojęcia te, jak możemy zaobserwować, Ricoeur transplantuje z macierzystej tkanki poetyki i teorii literatury na dziedzinę, m.in. historii i historiografii, przenosząc punkt ciężkości na problematykę narratologiczną.

Najciekawsze fragmenty tej rozprawy pochodzą z dwóch pierwszych podrozdziałów całości noszącej tytuł "W kręgu czasowości i opowieści". Za sprawą wnikliwej analizy Wyznań św. Augustyna, autor przenosi odbiorcę w krąg natchnionych pism patrystycznych, poddając uwadze przede wszystkim rozważania twórcy "De civitate Dei" o aporiach czasu: jego pomiarze, bycie i niebycie, konfrontacji z pojęciem wieczności i sposobach ich przełamania, które swe odzwierciedlenie mają m.in. w koncepcji triadycznej teraźniejszości, metonimicznie ujętej w pojęcia pamięci, dostrzegania i oczekiwania.
Uzupełnienie i dookreślenie ustaleń, wysnutych na podstawie lektury "Wyznań" stanowi ponowne odczytanie "Poetyki" Arystotelesa. Badanie korelatu mythos i mimesis owocuje wyodrębnieniem trzech typów mimetyzmu (mimesis III jest tutaj jednym z koronnych wykładników perspektywy hermeneutycznej, nobilitującej odbiorcę w procesie interpretacji dzieła literackiego), które autor wykorzystuje do dalszych enuncjacji.

Ich wachlarz odnajdujemy w drugiej części pracy, poświęconej narracji i historii. W przeciwieństwie do wcześniejszych rozważań tu czeka nas żmudna przeprawa przez gąszcz teorii i metodologii wytworzonych na kanwie badań nad historią nowożytną (począwszy od przedstawicieli współczesnej francuskiej historiografii w osobach Raymonda Arona, Henri – Irénée Marrou, Marca Blocha, Fernanda Braudela na konstatacjach amerykańskiego konstruktywisty Haydena White’a skończywszy). Przegląd tych stanowisk pozwala Ricoeurowi prześledzić stosunek między tworzeniem narracji historycznych a konstruowaniem intrygi, których celowość wyznacza historyczna intencjonalność.

"Intrygę i historyczną opowieść" należy potraktować wielowymiarowo. Nie tylko ze względu na ilość dyscyplin, z którymi autor "Filozofii osoby" polemizuje, i których pola w niezwykle wnikliwy sposób eksploruje. W zaprezentowanym dziele prócz inspirujących swym nowatorstwem odczytań tekstów, stanowiących podwaliny cywilizacji europejskiej, znajdziemy także nadal aktualny paradygmat badawczy, wyznaczający wciąż nowe ścieżki strategii obcowania z tekstami kultury.

Izabela Mikrut

Granice.pl

Nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego ukazała się właśnie monumentalna, zajmująca trzy tomy praca Paula Ricoeura „Czas i opowieść” – książka, która powstawała równolegle z „Żywą metaforą”, a podejmuje zagadnienie semantycznej innowacji. O ile jednak zjawisko to w przypadku metafory (mieszczącej się wśród figur stylistycznych) dotyczy produkowania nowej jakości znaczeniowej „za sprawą niestosownego połączenia”, o tyle w przypadku opowieści (obejmującej działania pisarskie wyższego rzędu i sytuującej się na poziomie „gatunków”) źródłem owej semantycznej innowacji okazuje się intryga: złożenie celów, przyczyn i przypadków w spójną i skończoną całość, charakteryzującą się czasową jednością. Olbrzymią rolę odgrywa tu akt kreacji – mamy w końcu do czynienia ze zmyślonym układem wydarzeń.

Tymczasem pierwszy tom „Czasu i opowieści” każe skoncentrować się tylko na wstępnych wyjaśnieniach, klasyfikacjach i podziałach, które przydadzą się w śledzeniu dalszej części wywodu, ale przede wszystkim na kwestiach historiografii. Ricoeur wzbogaca osiągnięcia narratologii w przejrzystych wywodach przybliżając czytelnikom istotę stosunku opowieści do czasu, ze szczególnym uwzględnieniem historii. Tom pierwszy „Czasu i opowieści”, „Intryga i historyczna opowieść” porusza bowiem zagadnienie miejsca narracji w relacjach dziejopisarskich. Kluczowe dla lektury okazuje się zrozumienie różnicy między intrygą (syntezą różnorodności), a zdarzeniem. Ricoeur wychodzi z założenia, że czas staje się ludzkim czasem w takim zakresie, w jakim może być narracyjnie wyartykułowany. Nic więc dziwnego, że będzie w tym eseju czas nadrzędną kategorią, pozwalającą na dokonywanie kolejnych typologii. Krąg narracyjności i czasowości układa się w koło hermeneutyczne, a punkt wyjścia dla rozważań zapewnia problem bytu i niebytu czasu. Na początku autor sięga do dwóch odmiennych spostrzeżeń czy teorii – teorii czasu według świętego Augustyna oraz teorii intrygi zaczerpniętej z „Poetyki” Arystotelesa. Ricoeur przybliża za Augustynem koncepcję potrójnej teraźniejszości, przypomina także zasady istnienia wiązanej z pamięcią narracji oraz łączącego się z oczekiwaniem przewidywania. Zaskakiwać może puenta tego szkicu – przy założeniu, że w nowoczesnej teorii opowieści króluje dechronologizacja, można wyciągać wnioski o… pogłębianiu czasowości. Przy analizach dokonań Arystotelesa skupia się Ricoeur przede wszystkim na relacji mythos-mimesis.

Założeniem otwierającym właściwą część pierwszego tomu „Czasu i opowieści” jest teza o nieprzypadkowej współzależności między opowiadaniem historii a czasowym charakterem doświadczenia ludzkiego. Ricoeur wyróżnia trzy odmiany mimesis, by zobrazować konstrukcję zapośredniczenia między czasem a opowieścią. Pojawia się tu też problem kształtowania lektury przez odbiór. W obrębie poszczególnych odmian mimesis zatrzymuje się autor nad różnicą między rozumieniem praktycznym i rozumieniem narracyjnym, pokazuje też, jak w trakcie czytania przewija się intryga. Ricoeur zestawia teorię lektury w rozumieniu Wolfganga Isera i teorię odbioru według Roberta Jaussa.

W części poświęconej historii zderza argumenty przemawiające za zanikiem opowieści (narracyjny charakter historii neguje między innymi francuskojęzyczne dziejopisarstwo i neopozytywistyczna epistemologia) oraz obroną opowieści jako elementarnej formy dyskursu. Zatrzymuje się nad schematami historycznego wyjaśniania i podkreśla stosunek narracyjnego rozumienia do historycznego wyjaśniania.

To zaledwie mały ułamek tematów podejmowanych przez Ricoeura w pierwszym tomie „Czasu i opowieści”. Historia stanowi jeden z dwóch wielkich sposobów narracji – autor zajmuje się więc zależnością między pisaniem historii a budowaniem intrygi. Stara się prowadzić swoje wywody z niemal matematyczną precyzją, stosując przy tym kolejne wyliczenia, akcenty, czasem i powtórzenia. Szczegółowo omawia kolejne warstwy i poziomy narracji, komentuje wybrane dokonania poprzedników, konstruuje wielopiętrowe analizy. Dokładne przedstawianie wyjściowych założeń, rozbudowane wyjaśniające przypisy, które nie rozbijają toku narracji, a uzupełniają go – wszystko to ma ułatwić odbiorcom śledzenie spostrzeżeń i odkryć Ricoeura. Książka jest podręcznikiem akademickim, wymaga od czytelników sporego przygotowania z zakresu teorii literatury oraz filozofii.